Uniwersalizm etyczny w praktyce

 

„Myśleć to co prawdziwe, czuć to co piękne i kochać co dobre – w tym cel rozumnego życia”. Platon

 

Aby ideę uniwersalizmu przełożyć na sferę praktyczną, należy sprecyzować, jakie uniwersalne zasady składają się na „obiektywne dobro moralne” i jakich uniwersalnych wartości „obiektywnego dobra” te zasady strzegą. Z pomocą przychodzi tutaj odwołujące się do ludzkiego rozumu i sumienia prawo naturalne oraz jego dwie podstawowe reguły, które wspierają się i uzupełniają:

 

1) złota reguła etyczna (zasada wzajemności), wyrażona w zdaniu „traktuj innych tak, jak sam chciałbyś być traktowany” – stanowi ponadczasową płaszczyznę definiowania pojęcia obiektywnego dobra o charakterze moralnym; reguła jest dwuaspektowa: w aspekcie negatywnym oznacza brak akceptacji dla wyrządzania zła i powstrzymanie się od niego („nie czyń drugiemu, co tobie niemiłe”), w aspekcie pozytywnym postuluje aktywne działania na rzecz dobra innych; z tak rozumianego obiektywnego dobra wypływa szereg zasad szczegółowych, jak: sprawiedliwość, uczciwość, poszanowanie godności, bezinteresowna pomoc, lojalność, solidarność;

Znak Triad – Drogi Łaski i Pokoju

Triady – Droga Łaski i Pokoju

Triady – Droga Łaski i Pokoju

Strona główna > Uniwersalizm etyczny

Uniwersalizm etyczny

Pierwotne wybory, czyli źródło uniwersalizmu

 

„Rzeczy istotne są zawsze proste”. Graham Greene

 

Każdy człowiek i każda ludzka wspólnota dokonuje (świadomie bądź nie, słowem lub zachowaniem) trzech fundamentalnych wyborów, określając swój stosunek do: prawdy, dobra i Boga. Ponieważ uniwersalizm etyczny, zawężony do relacji międzyludzkich, jest pojęciem neutralnym światopoglądowo, rozważania natury religijnej można w tym przypadku pominąć.

 

Po pierwsze człowiek (wspólnota) definiuje pojęcie prawdy: albo – dostrzegając swoją ograniczoność – poszukuje prawdy obiektywnej, większej od siebie (obiektywizm, pokora), albo – uznając siebie za najwyższy autorytet i źródło prawdy – poprzestaje na własnej prawdzie subiektywnej (pycha, subiektywizm, egocentryzm, relatywizm). Po drugie człowiek (wspólnota) definiuje pojęcie dobra: albo – odkrywszy jako najwyższe dobro miłość – potrafi rezygnować ze szczęścia w dążeniu do dobra swojego i innych (miłość, altruizm, humanizm), albo – uważając za najwyższe dobro własne poczucie szczęścia – bez oglądania się na cokolwiek i kogokolwiek folguje wszelkim swoim pragnieniom (egoizm).

 

W praktyce ludzie (wspólnoty) zachowują się różnorodnie i często niekonsekwentnie, jednak zawsze (w sposób zauważalny bądź nie) któraś z alternatywnych opcji dominuje. Kombinacje wszystkich opcji pozwalają wyróżnić cztery elementarne postawy życiowe, stanowiące bazę dla formułowanych później systemów etycznych.

Możliwe postawy życiowe w zależności od definicji pojęć prawdy i dobra

Prawda / Dobro

Egoizm

Altruizm/Miłość/Humanizm

Subiektywizm

najważniejsze jest moje szczęście, moje pragnienia i mój punkt widzenia – wszystko (także miłość w moim rozumieniu) ma wartość tylko o tyle, o ile służy moim osobistym interesom (egocentryzm-egoizm indywidualny)

najważniejsza jest miłość, ale to ja ustalam, na czym ona polega, i ja decyduję, co jest dobre, a co złe (w imię takiej „miłości” można dopuszczać się czynów, uznanych przez innych za obiektywnie złe; egocentryzm-„chora miłość”)

Obiektywizm

odrzucam miłość w całości (egoizm indywidualny) albo w części, ograniczając ją do wybranej grupy osób (np. rodziny – jak miłość zbrodniarza do bliskich, rasy – rasizm, narodu – nacjonalizm*, obywateli państwa – imperializm, klasy społecznej – system kastowy czy komunizm, wyznawców danej religii – fanatyzm religijny, ludzi w określonej fazie życia – aborcjonizm**; egoizm grupowy)

uważam wszystkich ludzi – bez wyjątku, od chwili poczęcia aż do naturalnej śmierci – za równych sobie i tak samo zasługujących na obiektywne dobro, w tym miłość (uniwersalizm etyczny)

* Nacjonalista w imię interesów swojego narodu akceptuje wyrządzanie zła, zwłaszcza ludziom innych narodowości. W przeciwieństwie do nacjonalisty patriota kieruje się uniwersalną miłością, która każe uwzględniać słuszne interesy wszystkich i wyklucza krzywdzenie kogokolwiek.

** Aborcjoniści to nie tylko ludzie zabijający dzieci nienarodzone (jedynym usprawiedliwieniem może być bezpośrednie zagrożenie życia matki), ale także ci, którzy to zabijanie wspierają, umożliwiają lub akceptują pod hasłami tolerancji, wolności wyboru i praw człowieka, selektywnie rezerwowanymi dla zabójców kosztem ich całkowicie niewinnych i bezbronnych ofiar.

Jedynie w przypadku uniwersalizmu (postawy życiowej oraz systemu etycznego), gdy miłość (altruizm, humanizm) łączy się z pokorą (obiektywizm), mamy do czynienia nie tylko z obiektywnym dobrem i prawdziwą miłością, rozumianą jako dążenie do obiektywnego dobra swojego i innych, ale też ideą równości wszystkich ludzi, niezależnie od ich kondycji fizycznej, psychicznej, społecznej i moralnej (tak skonkretyzowany uniwersalizm można nazwać etyką obiektywnej miłości). Pozostałe postawy i systemy, negujące uniwersalizm z pozycji egoizmu lub subiektywizmu (można określić je wspólnym mianem ego-subiektywizmu, gdyż egoizm i subiektywizm łączy konstytutywna cecha stawiania na pierwszym miejscu takiej czy innej formy „ja”, a występujące w tym konglomeracie wartości obiektywne mają zawsze charakter ograniczony), traktują pojęcie dobra instrumentalnie i na różne sposoby dzielą ludzi na lepszych i gorszych.

Miłość w znaczeniu ogólnym posiada dwa wymiary: rozumowy (wola dążenia do dobra) i uczuciowy (zakochanie, upodobanie, lubienie, współczucie). Podstawę miłości stanowi wolna wola (tak ona, jak i wyrażające ją czyny, podlegają ocenie moralnej), uczucie jest jej pięknym dopełnieniem (ponieważ uczucia są stanami niezależnymi od woli, nie podlegają ocenie moralnej). Można zatem mówić o miłości bez uczucia (bez zakochania, upodobania, współczucia, lubienia), ale nie można mówić o miłości bez woli rzeczywistego dobra.

 

Miłość (altruizm, humanizm) w ujęciu uniwersalistycznym – całe obiektywne dobro moralne, będące najważniejszym dobrem obiektywnym, polegające na dążeniu do wszelkiego obiektywnego dobra (oprócz pomnażania i doskonalenia samej miłości także na trosce o szczęście, godność, zdrowie, swobodny rozwój itd.) tak dla siebie, jak i dla każdej innej osoby.

 

Miłość (humanizm, altruizm), której istotą jest stawianie interesu wszystkich ponad wyłącznie własnym, zapewnia najkorzystniejszy bilans wszelkiego obiektywnego dobra w najszerszej skali. Czyny powodowane miłością poprawiają ten bilans, zmieniając świat na lepsze. Każdy brak miłości rozchodzi się w świecie falą przeciwną, czyniąc go w całości gorszym.

Dąb Cesarski w Żyrowej. Fot. Grzegorz Berke – Triady 2023

Dąb Cesarski w Żyrowej. Fot. Grzegorz Berke – Triady 2023

Główne wartości chronione przez złotą regułę etyczną

Wartość / Aspekt

Negatywny

Pozytywny

Życie od momentu poczęcia do chwili naturalnej śmierci

nie akceptuję zabijania i nie zabijam, bo i sam nie chcę zostać zabity i cieszę się, że dotąd mnie nie zabito (jedyny wyjątek stanowi możliwość odebrania życia w obronie innego życia, w tym w samoobronie – „życie za życie”)

nie tylko nie akceptuję zabijania i nie zabijam, ale ratuję i chronię życie, tak jak chciałbym, żeby ratowano i chroniono moje

Własność (w tym samoposiadanie*)

nie akceptuję kradzieży i nie kradnę, ponieważ sam też nie chcę być okradany (pośród możliwych wyjątków z pewnością dopuszczalna jest kradzież w celu ratowania życia, czyli dobra wyższego rzędu)

nie tylko nie akceptuję kradzieży i nie kradnę, ale dzielę się moją własnością z innymi, tak jak chciałbym, aby w potrzebie dzielono się ze mną

Prawda obiektywna

nie akceptuję kłamstwa i nie kłamię, podobnie jak sam nie chcę paść ofiarą kłamstwa (nie chodzi tu zatem o drobne, nieszkodliwe kłamstwa lub kłamstwa w ważnym, dobrym celu)

nie tylko nie akceptuję kłamstwa i nie kłamię, ale daję świadectwo prawdzie, tak jak oczekiwałbym tego od innych

* Samoposiadanie oznacza, że każdy człowiek jest wyłącznym posiadaczem swojego życia. Zniewalanie ludzi to nic innego jak kradzież ich wolności.

Stopnie egoizmu i altruizmu

Egoizm (obiektywne zło moralne)

Altruizm/Miłość/Humanizm (obiektywne dobro moralne)

aktywny

bierny

bierny

aktywny

zwyczajny

heroiczny/bohaterski

przemoc/agresja/ barbarzyństwo – krzywdzę innych dla własnej korzyści, wygody, interesu (lub popieram takie działania)

obojętność – osobiście nie krzywdzę, lecz akceptuję krzywdę wyrządzaną przez innych

słabość – nie krzywdzę i nie akceptuję krzywdzenia kogokolwiek, jednak nie potrafię zmobilizować się do działania

starania – nie tylko nie krzywdzę i nie akceptuję krzywdzenia, ale pomagam bezinteresownie na miarę swoich możliwości, choć bez ponoszenia wielkich ofiar; ponieważ z braku siły lub odwagi samemu nie stać mnie na heroizm, wspieram w heroizmie innych (osoby lub organizacje)

poświęcenie – nie tylko nie krzywdzę i nie akceptuję krzywdzenia, ale pomagam bezinteresownie, ponosząc wielkie ofiary

 

Rozumienie wybranych pojęć w ramach dwóch odmiennych nurtów postaw i systemów etycznych

Pojęcie / Postawa

Ego-subiektywizm

Uniwersalizm

Prawda

subiektywna – za prawdziwe uznaję to, co mi odpowiada

obiektywna – jako podstawy obiektywnego dobra poszukuję jej niezależnie od własnej korzyści

Obiektywizm

jeżeli prawda obiektywna istnieje, to najbardziej obiektywnym człowiekiem jestem ja

niekończący się proces odkrywania prawdy obiektywnej wymaga zaangażowania nie tylko umysłu, ale i serca

Dobro (moralne)

subiektywne – dobre jest to, co uważam za korzystne dla mnie

obiektywne – dobre jest to, co wynika z zasady wzajemności i zasady granicy wolności

Dobry człowiek

ja oraz każdy, kto zachowuje się w sposób dla mnie wygodny

człowiek poszukujący obiektywnego dobra dla siebie i innych

Miłość do kogoś

pragnienie przyjemnej dla mnie relacji z drugą osobą

pragnienie obiektywnego dobra drugiej osoby

Sprawiedliwość

wszystko to, co zabezpiecza moje interesy

to, co godzi słuszne interesy wszystkich zainteresowanych stron

Zasady moralne

zbiór zmiennych lub względnie obowiązujących zasad, które chronią moje interesy

zbiór stałych reguł, których celem jest chronienie obiektywnego dobra każdego człowieka

Prawa człowieka

prawa osób dla mnie ważnych

jednakowe prawa wszystkich ludzi

 

Strona główna > Uniwersalizm etyczny

Znak Triad – Drogi Łaski i Pokoju

Podstawę dla treści prezentowanych na

stronie stanowi uniwersalizm etyczny.

ETUN

© 2021-2024 Grzegorz Berke

Prawa autorskie zastrzeżone. Kopiowanie i rozpowszechnianie materiałów dozwolone wyłącznie w celach niekomercyjnych, związanych z ideą strony, w formie niezmienionej i z podaniem źródła. Wszelkie inne wykorzystanie tylko za zgodą autora.